CMR Konvansiyonu: Taşıyıcının Sorumluluğu ve Hasar Bildirimi
Uluslararası karayolu taşımacılığında yük kaybolur ya da hasar görürse kimin, ne kadar sorumlu olduğunu CMR Konvansiyonu belirler. Taşıma senedini, tazminat sınırını, hasarın hangi sürede bildirilmesi gerektiğini ve zamanaşımını sade bir dille anlattık.
CMR Konvansiyonu nedir?
CMR, uluslararası karayolu eşya taşıma sözleşmesini düzenleyen ve 19 Mayıs 1956'da Cenevre'de imzalanan konvansiyondur. Adı, Fransızca adının (Convention relative au contrat de transport international de Marchandises par Route) kısaltmasından gelir.
Konvansiyon; taşıma senedini, taşıyıcının sorumluluğunu, tazminatın nasıl hesaplanacağını, hasarın nasıl bildirileceğini ve dava sürelerini ortak kurallara bağlar. Böylece farklı ülkelerdeki gönderen, taşıyıcı ve alıcı aynı kurallarla çalışır.
Hangi taşımalarda uygulanır?
CMR, ücret karşılığı araçlarla yapılan karayolu eşya taşıma sözleşmelerine uygulanır. Bunun için sözleşmede belirtilen yükleme yeri ile teslim yerinin iki farklı ülkede bulunması ve bu ülkelerden en az birinin konvansiyona taraf olması yeterlidir. Tarafların nerede yerleşik olduğu ve uyruğu önemli değildir.
Konvansiyon şu taşımalara uygulanmaz:
- uluslararası posta sözleşmeleri kapsamında yapılan taşımalar,
- cenaze taşımaları,
- taşınma amaçlı eşya nakli (ev ve mobilya taşımacılığı).
Yüklü araç, yolculuğun bir bölümünde yük indirilmeden gemi, tren gibi başka bir taşıma aracıyla taşınsa da CMR kural olarak taşımanın tamamına uygulanır.
CMR taşıma senedi
Taşıma sözleşmesi, CMR taşıma senedi (hamule senedi) ile belgelenir. Senet üç asıl nüsha olarak düzenlenir ve gönderen ile taşıyıcı tarafından imzalanır:
- birinci nüsha gönderene verilir,
- ikinci nüsha eşyayla birlikte gider,
- üçüncü nüsha taşıyıcıda kalır.
Senette bulunması gereken başlıca bilgiler şunlardır: düzenlendiği yer ve tarih; gönderen, taşıyıcı ve alıcının ad ve adresleri; eşyanın teslim alındığı yer ve tarih ile teslim yeri; eşyanın cinsi ve ambalaj şekli; koli sayısı, işaret ve numaraları; brüt ağırlık ya da başka biçimde ifade edilen miktar; gümrük ve diğer işlemler için gerekli talimatlar; taşımanın CMR hükümlerine tabi olduğuna dair kayıt.
Yükleme anında: kontrol ve çekinceler
Taşıyıcı eşyayı teslim alırken koli sayısını, işaret ve numaralarını, eşyanın ve ambalajın görünür durumunu kontrol eder. Bu bilgileri doğrulama imkânı yoksa ya da ambalajın görünür durumunda bir sorun görürse, gerekçesiyle birlikte senede çekince yazar. Gönderen bu çekinceleri senette açıkça kabul etmedikçe, çekinceler göndereni bağlamaz.
Senette taşıyıcının özel bir çekincesi yoksa, aksi ispatlanana kadar eşyanın ve ambalajının iyi durumda teslim alındığı, koli sayısının ve işaretlerinin senetteki bilgilere uyduğu kabul edilir. Gönderen, brüt ağırlığın ya da koli içeriğinin kontrol edilmesini de isteyebilir; bu kontrolün masrafını taşıyıcı talep edebilir.
Taşıyıcı neden sorumludur?
Taşıyıcı, eşyayı teslim aldığı andan teslim ettiği ana kadar meydana gelen tam ya da kısmi kayıp ve hasardan, ayrıca teslimdeki gecikmeden sorumludur. Kullandığı aracın kusurlu olması ya da aracı kiraladığı kişinin kusuru, taşıyıcıyı bu sorumluluktan kurtarmaz.
Taşıyıcı, zararın şu nedenlerden kaynaklandığını ispatlarsa sorumlu olmaz:
- hak sahibinin kusuru ya da taşıyıcının bir kusuru sonucu verilmemiş talimatı,
- eşyanın kendi yapısından kaynaklanan kusur,
- taşıyıcının kaçınamayacağı ve sonuçlarını önleyemeyeceği durumlar.
Konvansiyon ayrıca bazı özel riskleri sayar. Zarar bu risklerden kaynaklanıyorsa taşıyıcı, konvansiyonda belirtilen koşullar içinde sorumluluktan kurtulabilir:
- açıkça kararlaştırılıp senede yazılmış olması koşuluyla açık, brandasız araç kullanılması,
- doğası gereği ambalajsız ya da uygun ambalajlanmadığında zarar görebilecek eşyada ambalajın olmaması ya da kusurlu olması,
- eşyanın elleçlenmesi, yüklenmesi, istiflenmesi ya da boşaltılmasının gönderen, alıcı ya da onlar adına hareket edenlerce yapılması,
- kırılma, paslanma, çürüme, kuruma, sızma ya da normal fire gibi eşyanın niteliğinden doğan riskler,
- kolilerdeki işaret ya da numaraların yetersiz olması,
- canlı hayvan taşınması.
Gecikme, eşyanın kararlaştırılan süre içinde teslim edilmemesi; süre kararlaştırılmamışsa taşımanın, koşullar göz önüne alındığında özenli bir taşıyıcıya tanınacak makul süreyi aşması demektir. Parsiyel yüklerde komple yük oluşturmak için gereken olağan süre de bu değerlendirmede dikkate alınır. Parsiyel ve komple taşımanın farkı için bu rehberimize bakabilirsiniz.
Tazminat nasıl hesaplanır?
Kayıp hâlinde tazminat, eşyanın taşımaya kabul edildiği yer ve zamandaki değeri üzerinden hesaplanır. Bu değer borsa fiyatına; borsa fiyatı yoksa piyasa fiyatına; o da yoksa aynı tür ve kalitedeki eşyanın olağan değerine göre belirlenir.
| Durum | Kural |
|---|---|
| Kayıp | Tazminat, eksik brüt ağırlığın kilogramı başına 8,33 hesap birimini aşamaz. Navlun, gümrük vergileri ve taşımayla ilgili diğer masraflar tam kayıpta tamamen, kısmi kayıpta kayıpla orantılı olarak ayrıca geri ödenir. |
| Hasar | Eşyanın değerindeki azalma kadar tazminat ödenir. Bu tutar, eşyanın tamamı hasarlıysa tam kayıpta, bir kısmı hasarlıysa o kısmın kaybında ödenecek tutarı aşamaz. |
| Gecikme | Hak sahibi gecikmeden doğan zararı ispatlarsa tazminat ödenir; bu tazminat navlunu aşamaz. |
Kilogram başına sınır, konvansiyonun 1978 Protokolü ile değiştirilmiş metnine göredir. Hesap birimi, Uluslararası Para Fonu'nun (IMF) tanımladığı Özel Çekme Hakkı'dır (SDR). Tutar, davaya bakan mahkemenin bulunduğu ülkenin para birimine karar tarihindeki ya da tarafların kararlaştırdığı tarihteki değerle çevrilir; bu yüzden para birimi karşılığı sabit değildir. Hak sahibi, ödenecek tazminata taşıyıcıya yazılı talep gönderdiği tarihten, yazılı talep yoksa dava açıldığı tarihten itibaren yıllık yüzde 5 faiz de isteyebilir.
Sınırın üzerinde koruma: değer beyanı ve özel teslim menfaati
- Değer beyanı: Gönderen, taşıyıcıyla kararlaştırılacak bir ek ücret karşılığında, sınırı aşan bir eşya değerini senede yazdırabilir. Bu durumda kilogram başına sınırın yerine beyan edilen değer geçer.
- Özel teslim menfaati: Gönderen, yine kararlaştırılacak bir ek ücret karşılığında kayıp, hasar ya da teslim süresinin aşılması hâli için bir tutar belirleyip senede yazdırabilir. Bu durumda ispatlanan ek zarar, beyan edilen tutara kadar talep edilebilir.
Zarar taşıyıcının kastından ya da davaya bakan mahkemenin hukukuna göre kasta eşdeğer sayılan bir kusurundan kaynaklanıyorsa, taşıyıcı sorumluluğu sınırlayan ya da kaldıran hükümlere dayanamaz.
Teslimde hasar ve kayıp bildirimi
Teslim sırasında yapılan kontrol ve bildirimler, sonradan tazminat istenip istenemeyeceğini doğrudan etkiler. Konvansiyonun öngördüğü süreler şöyledir:
| Durum | Bildirim süresi |
|---|---|
| Görünür kayıp ya da hasar | En geç teslim anında; eşya taşıyıcıyla birlikte kontrol edilir ya da kaybın veya hasarın genel niteliğini belirten bir çekince taşıyıcıya bildirilir. |
| Görünmeyen kayıp ya da hasar | Teslimden itibaren 7 gün içinde (pazar günleri ve resmî tatiller hariç), yazılı olarak. |
| Teslimde gecikme | Eşyanın alıcının emrine hazır tutulduğu tarihten itibaren 21 gün içinde, yazılı olarak. |
Bu sürelerin hesabında teslim günü ya da eşyanın alıcının emrine hazır tutulduğu gün sayılmaz.
Kayıp ya da hasar zamanında bildirilmezse, alıcının eşyayı teslim almış olması, eşyanın senette tanımlanan durumda teslim alındığına ilk bakışta delil sayılır. Gecikme için süresi içinde yazılı bildirim yapılmamışsa gecikme tazminatı ödenmez.
Dava ve zamanaşımı
CMR kapsamındaki bir taşımadan doğan davalarda zamanaşımı süresi bir yıldır. Zarar kasttan ya da davaya bakan mahkemenin hukukuna göre kasta eşdeğer sayılan bir kusurdan kaynaklanıyorsa bu süre üç yıldır.
- Kısmi kayıp, hasar ya da gecikmede süre teslim tarihinden başlar.
- Tam kayıpta süre, kararlaştırılan teslim süresinin bitiminden itibaren otuzuncu günden; süre kararlaştırılmamışsa taşıyıcının eşyayı teslim aldığı tarihten itibaren altmışıncı günden başlar.
Taşıyıcıya gönderilen yazılı talep, taşıyıcı talebi yazılı olarak reddedip ekli belgeleri iade edene kadar zamanaşımını durdurur. Aynı konuda sonradan gönderilen talepler zamanaşımını yeniden durdurmaz.
Kısa kontrol listesi
Yüklemede
- Senette koli sayısı, işaret ve numaralar ile brüt ağırlık doğru ve eksiksiz mi?
- Taşıyıcı senede bir çekince yazdıysa okudunuz mu, gerekçesi açık mı?
- Ambalaj, eşyanın niteliğine ve yolculuğa uygun mu?
- Yükleme ve istifi kimin yapacağı belli mi?
- Değerli yüklerde değer beyanı, özel teslim menfaati ya da nakliyat sigortası değerlendirildi mi?
Teslimde
- Koli sayısı ve ambalajın dış görünüşü teslim anında kontrol edildi mi?
- Görünür hasar ya da eksik varsa teslim anında taşıyıcıya bildirildi ve senede yazıldı mı?
- Koliler açıldıktan sonra fark edilen hasar 7 gün içinde yazılı olarak bildirildi mi?
- Gecikme varsa 21 gün içinde yazılı bildirim yapıldı mı?
Sık sorulan sorular
CMR senedi düzenlenmemişse CMR uygulanmaz mı?
Uygulanır. Senedin olmaması, usulsüz düzenlenmesi ya da kaybolması taşıma sözleşmesinin varlığını ve geçerliliğini etkilemez; sözleşme yine CMR hükümlerine tabidir.
Taşıyıcının sorumluluğu sözleşmeyle azaltılabilir mi?
Konvansiyon hükümlerine doğrudan ya da dolaylı olarak aykırı olan sözleşme şartları, taşıyıcıların kendi aralarındaki anlaşmalara ilişkin istisna dışında geçersizdir. Bu geçersizlik sözleşmenin diğer hükümlerini etkilemez.
Yurt içi taşımalarda CMR uygulanır mı?
CMR, yükleme yeri ile teslim yerinin iki farklı ülkede bulunmasını arar. Bu koşulu taşımayan yurt içi taşımalar, ilgili ülkenin kendi mevzuatına tabidir.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır. Mevzuat ve uygulamalar ülkeye, ürüne ve zamana göre değişebilir; gönderinize özel bilgi için ekibimizle iletişime geçin.
